Raport Fundacji Instrat oszacował potencjalne przychody Mety z oszukańczych reklam w Polsce na setki milionów złotych rocznie, równocześnie pokazując, jak trudno niezależnie zbadać ten rynek. Za liczbami stoją konkretne przypadki wykorzystywania cudzych wizerunków, podszywania się pod media i tworzenia pozornie wiarygodnych ofert. Sprawy Rafała Brzoski, Omeny Mensah oraz australijskiego miliardera Andrew Forresta pozwalają przyjrzeć się temu, jak reklama staje się narzędziem manipulacji i dlaczego odpowiedź na ten problem wymaga czegoś więcej niż ostrożności użytkowników.
Najważniejsze w skrócie
- Liczby przedstawione przez Instrat są oszacowaniami opartymi na próbkach danych i założeniach modelu.
- Oszuści wykorzystują rozpoznawalne osoby zarówno do uwiarygodniania ofert, jak i przyciągania uwagi sensacyjnymi historiami.
- Fałszywe reklamy mogą służyć wyłudzeniom i wprowadzaniu odbiorców w błąd, ale nie każda taka kampania jest operacją wpływu politycznego.
- Druga polska ustawa wdrażająca DSA dotyczy procedur reagowania na nielegalne treści; nie ustanawia ogólnego zakazu publikowania nieprawdziwych informacji.
Co rzeczywiście wynika z raportu Instratu?
Raport „Skala problemu. Oszukańcze reklamy na platformach Mety” opisuje przede wszystkim reklamy o podwyższonym ryzyku prawnym, w dużej mierze wykorzystujące bez zgody wizerunki rozpoznawalnych osób do pozyskiwania ofiar oszustw. Szacując skalę zjawiska autorzy zakwalifikowali jako oszukańcze materiały reklamowe usunięte przez Metę. Jest to istotne ograniczenie metodologiczne – nie każde naruszenie standardów Mety oznacza oszustwo, raport opiera się zatem raczej o szacunki niż o konkretne rejestry naruszeń.
Autorzy nie dysponowali pełnymi informacjami o wyświetleniach i kosztach usuniętych kampanii reklamowych, przyjęli zatem częstotliwość emisji na poziomie trzech wyświetleń na odbiorcę oraz średni koszt tysiąca wyświetleń wynoszący 20,65 zł. Uzyskany wynik ustalony został zatem w oparciu o ekstrapolację, nie o dane pochodzące z dokumentów finansowych Mety i reklamodawców.
| Liczba | Co oznacza? |
| 10,85% | Oszacowany udział reklam zakwalifikowanych jako oszukańcze pod względem wyświetleń, z uwzględnieniem założeń modelu. |
| Około 760 mln zł rocznie | Potencjalny przychód Mety z ich emisji po przeliczeniu modelowej wartości dziennej na rok; nie jest to kwota strat użytkowników. |
| 41% | Oszacowany udział oszukańczych reklam niewidocznych w Bibliotece Reklam (reklamy będące w tzw. szarej strefie). |
Mimo że raport określił udział oszukańczych reklam na niecałe 11%, udział dochodów z nich jest o wiele wyższy: według raportu ponad 1/3 dochodów Mety z reklam pochodzi właśnie z fałszywych reklam. Duży udział oszukańczych reklam w szarej strefie istotnie utrudnia walkę z tym zjawiskiem: w przypadku takich reklam, w Bibliotece Reklam znajduje się treść inna niż ta ostatecznie wyświetlana użytkownikowi. Tym samym, osoba sprawdzająca zgodność reklamy z regulaminem może widzieć w Bibliotece treści niewinne i niegroźne, podczas gdy rzeczywiście wyświetlają się treści o oszukańczym charakterze. Ten problem poważnie ogranicza przejrzystość działania platform, uniemożliwiając rzetelną ocenę i kontrolę zamieszczanych na nich treści reklamowych.
Praktyczne przykłady – co pokazują sprawy Brzoski, Mensah i Forresta?
Jednym z pierwszych i najgłośniejszych przykładów osoby, której wizerunek wykorzystywany był w fałszywych reklamach był Andrew Forrest — australijski miliarder i założyciel Fortescue. Jego podobiznę wykorzystywano na Facebooku do promowania oszukańczych inwestycji, między innymi związanych z kryptowalutami. Wizerunek rozpoznawalnego przedsiębiorcy miał w tym wypadku uwiarygodnić ofertę, z którą rzeczywiście nie był związany. Forrest od lat prowadzi działania przeciwko fałszywym kampaniom reklamowym na Facebooku, kwestionując skuteczność procedur Mety w walce z takimi nadużyciami. W jego wypadku walka ta przyjęła postać, m.in. postępowań sądowych.
Podobne sprawy miały miejsce również w Polsce. Wizerunek Rafała Brzoski, zmodyfikowany za pomocą technologii deepfake, był wykorzystywany do promowania platform inwestycyjnych. Reklama, podobnie jak w przypadku Forrestera, sugerowała rekomendację znanego przedsiębiorcy. W sprawie Omeny Mensah pojawiały się natomiast fałszywe informacje o jej śmierci, pobiciu przez męża czy zatrzymaniu przez policję. Obie sprawy stały się przedmiotem interwencji PUODO.
Więcej o tym wraz z przykładami scamów znajdziemy na stronie NASK https://www.nask.pl/magazyn/NASK-ostrzega-rosnie-liczba-oszustw-deepfake-wykorzystujacych-wizerunki-znanych-osob?utm_source=chatgpt.com
Analiza tych przykładów pokazuje dwa główne cele, w których tworzone mogą być fałszywe reklamy: po pierwsze, w celu uwiarygodnienia ofert wizerunkiem osoby w żaden sposób z nią nie powiązaną lub wzbudzenia sensacji w oparciu o nieprawdziwą historię.
Po co powstają fałszywe reklamy?
W opisanych kampaniach inwestycyjnych reklama służy pozyskaniu odbiorcy dla oszustwa finansowego. Jej autorzy próbują sprawić, aby użytkownik zainteresował się ofertą, przeszedł na przygotowaną stronę i zaufał przedstawionym tam zapewnieniom. Znane nazwisko zmniejsza dystans wobec nieznanego przedsięwzięcia, natomiast oprawa przypominająca publikację medialną lub komunikat urzędu dostarcza kolejnego pozornego potwierdzenia.
Sensacyjna historia może pełnić inną funkcję niż fikcyjna rekomendacja: przede wszystkim skłaniać do kliknięcia. Informacja o rzekomym zatrzymaniu czy śmierci znanej osoby wzbudza naturalne zainteresowanie, przez co odbiorca może poświęcić mniej uwagi sprawdzeniu źródła. Trzeba jednak pamiętać, że różne kampanie mogą realizować cel zarobkowy w różny sposób. Reklama jest często początkiem kontaktu, a jej funkcję można ocenić dopiero w konkretnym kontekście. Analiza samego obrazu lub nagłówka nie zawsze wystarczy do ustalenia pełnego celu fałszywej kampanii.
Jaką rolę odgrywają w dezinformacji?
Fałszywe reklamy wprowadzają do obiegu informacje o nieistniejących rekomendacjach, wydarzeniach i powiązaniach, a przy tym przypisują je rzeczywistym osobom lub instytucjom. W tym sensie są narzędziem celowego wprowadzania odbiorców w błąd. Reklamy takie przeważnie uderzają przede wszystkim w interes prywatny (osoby, których wizerunek wykorzystano), nie należy jednak ignorować punktu, w którym stykają się z interesem publicznym.
Już w 2020 roku do fałszywych reklam wykorzystywano wizerunek Szymona Hołowni. Reklamy nie były zbyt wiarygodne i sprawiały dość surrealistyczne wrażenie, trzeba jednak pamiętać, że były to czasy przed rozpowszechnieniem się sztucznej inteligencji, a materiały wiązały się z kampanią służącą wyłudzeniu pieniędzy i danych. Fałszywe reklamy mogą podszywać się również pod instytucje publiczne, wpływając na sposób w jaki postrzegane są ich działania – w raporcie Instartu opisane są, między innymi reklamy prowadzące do witryn podszywających się pod Ministerstwo Finansów.
Do czego można wykorzystać maskę prywatności w monitoringu pracowniczym?
Czego robić z dezinformacją?
Fałszywe reklamy są częścią szerszego problemu – coraz bardziej agresywnej dezinformacji w przestrzeni cyfrowej. Liczne organizacje pozarządowe, ale też rządy, coraz wyraźniej zwracają uwagę na zagrożenia związane z dezinformacją: zwłaszcza w kontekście wyborczym.
Stowarzyszenie Demagog i Koalicja Razem Przeciw Dezinformacji rozpoczęły kampanię „Oni już tu są. Zobacz, jak działają”, której częścią jest apel do rządu o zabezpieczenie wyborów w Polsce w 2027 r. przed zagraniczną ingerencją. Postulaty apelu obejmują wypracowanie sposobu informowania obywateli o próbach wpływania na wybory, zwiększenie przejrzystości kampanii oraz egzekwowanie obowiązków wielkich platform dotyczących ryzyka wyborczego.
Pod znakiem zapytania stoi walka z dezinformacją na froncie legislacyjnym. Prezydent zawetował już dwie ustawy mające wdrażać do polskiego porządku prawnego regulacje DSA dotyczące usuwania nielegalnych treści z Internetu. Ostanie weto miało miejsce 13 listopada, pozostawiając nas bez realnych narzędzi do walki z tym patologicznym zjawiskiem.
Co zrobić?
Odbiorca powinien pamiętać, aby sprawdzać źródło rekomendacji poza reklamą i zachowywać dowody podejrzanego przekazu. Rozpoznawalna twarz, logo urzędu czy oprawa przypominająca artykuł nie potwierdzają autentyczności materiału, dlatego ofertę warto odnaleźć niezależnie w rzeczywistym serwisie wskazanego nadawcy. Przy zgłoszeniu pomocne będą zrzut ekranu, data, nazwa konta i identyfikator reklamy.
Treści o charakterze dezinformacyjnym można zgłaszać do Ośrodka Analizy Dezinformacji NASK. Zgłoszenia takiego można dokonać przez stronę zglos-dezinformacje.nask.pl lub bezpośrednio na adres firmowy dezinformacja@nask.pl.
